Gazetecilerin yasal hakları, 5953 sayılı Basın İş Kanunu ile düzenleniyor. 4857 sayılı İş Kanunu’na tabi olmayan basın çalışanları, ayrı ve özel bir mevzuatla korunuyor. Ücret, izin, kıdem, fazla mesai, sendikal haklar ve sözleşme güvencesi gibi birçok başlık, bu kanun kapsamında gazetecilere tanınan temel haklar arasında yer almakta.
Gazeteci kimdir?
Basın İş Kanunu’na göre; Türkiye’de yayımlanan gazete ve süreli yayınlarda, haber ve fotoğraf ajanslarında fikir ve sanat alanlarında çalışan ve İş Kanunu kapsamında işçi sayılmayan kişiler gazeteci olarak kabul ediliyor.
Sözleşme yazılı olmak zorunda
Basın İş Kanunu’na göre gazetecilerle yapılan iş sözleşmeleri mutlaka yazılı olmalı. Sözleşmede;
Yapılacak işin türü,
Alınacak ücret,
Gazetecinin kıdemi açıkça yer almak zorunda. Ayrıca, iki yıl çalışan gazetecinin terfi ettirilmesi ve bu terfinin sözleşmeye yansıtılması gerekiyor.
Gazetecilerin ücretleri her ay peşin olarak ve banka aracılığıyla ödenmek zorunda. Ayrıca;
Her hizmet yılı sonunda bir aylık ücret tutarında ikramiye verilmesi zorunlu.
Gazeteciye sözleşmede yer almayan ek işler yaptırılırsa, bu işler için ayrıca ücret ödenmesi gerekiyor.
Bu ödemelerin tamamı için sigorta primi yatırılması yasal zorunluluk.
Askerlik, doğum ve cezaevi durumlarında ücret
Basın İş Kanunu, gazetecinin askerlik, tutukluluk veya doğum gibi özel durumlarında da ücret güvencesi sağlıyor.
Askere giden gazeteciye askerlik süresince son ücretinin yarısı ödeniyor.
Kadın gazeteci, doğumdan önce ve sonra belirlenen sürelerde izinli sayılıyor ve bu sürede ücretinin yarısını alıyor.
Mesleği nedeniyle tutuklanan veya mahkûm edilen gazeteciye, şartlar oluştuğu sürece normal ücreti ödenmeye devam ediliyor.
Bir gazete veya medya kuruluşunun yayını durdurulsa ya da tatil edilse dahi, işveren iki ay boyunca çalışan gazetecilerin ücretini ödemekle yükümlü. Bu durum, gazetecinin tazminat hakkını ortadan kaldırmıyor.
Çalışma süresi ve fazla mesai
Basın çalışanları için günlük çalışma süresi 8 saat. Bu sürenin aşılması veya resmî tatil ve hafta tatillerinde çalışılması halinde fazla mesai ücreti doğuyor.
Fazla mesai her saat için normal ücretin yüzde 50 fazlası (%150) olarak ödeniyor.
Gece yarısından sonraki çalışmalar için bu oran yüzde 100 zamlı (%200) uygulanıyor.
Fazla mesai günde 3 saati geçemiyor.
Sendikal haklar
Gazeteciler sendika kurma ve sendikaya üye olma hakkına sahip. Sendikal nedenle ayrımcılık yapılması veya işten çıkarma gibi uygulamalar hukuka aykırı sayılıyor.
Gazetecinin ölümü halinde yakınlarına tazminat
Gazetecinin vefatı halinde iş sözleşmesi kendiliğinden sona eriyor. Bu durumda eşine, çocuklarına veya geçimini sağladığı yakınlarına, en az üç aylık ücret tutarında ölüm tazminatı ödenmesi gerekiyor.
Basın İş Kanunu’na göre gazetecilerin izinleri ücretlidir ve bu haklardan önceden feragat edilemez.
Hafta tatili: Her 6 gün çalışmadan sonra 1 gün, sürekli gece çalışanlar için en az 2 gün.
Doğum, ölüm, evlilik izinleri: Çocuğun doğumu, aile bireylerinin vefatı veya evlilik gibi durumlarda ek izin hakları bulunuyor.
Yıllık izin: Günlük yayın yapan bir gazetede en az 1 yıl çalışan gazeteci için 4 hafta, 10 yıl ve üzeri çalışanlar için en az 6 hafta.
Sözleşmenin sona ermesi ve fesih
Basın çalışanları ile işveren arasındaki sözleşme;
Tarafların anlaşmasıyla,
Sürenin dolmasıyla,
İhbarlı veya ihbarsız fesihle sona erebiliyor. Fesih şekline göre gazetecinin kıdem ve ihbar tazminatı hakları doğabiliyor.
Gazetecinin kıdem tazminatı alabilmesi için meslekte en az 5 yıl çalışmış olması gerekiyor. Hesaplama yapılırken yalnızca son işyerindeki değil, gazetecilik mesleğinde geçen tüm süre dikkate alınıyor.
İhbar tazminatı
İhbar süresine uyulmadan yapılan fesihlerde, bildirim süresine karşılık gelen tutar kadar ihbar tazminatı ödenmesi gerekiyor.
Haklara uymayan işverene ceza
Basın İş Kanunu, gazetecilerin haklarını ihlal eden işverenler için idari para cezaları öngörüyor. Yazılı sözleşme yapmamak, ücret ve fazla mesai ödememek, yıllık izin kullandırmamak gibi ihlallerde işverene çeşitli para cezaları uygulanıyor.
Basın çalışanlarının hakları kanunla güvence altına alınmış olsa da, uygulamada ihlaller yaşanabiliyor. Uzmanlar, gazetecilerin hak kaybına uğramamaları için yasal düzenlemeleri bilmeleri ve gerektiğinde hukuki destek almaları gerektiğine dikkat çekiyor.